Zaburzenia nastroju – objawy, przyczyny, rodzaje, diagnoza i leczenie

Zaburzenia nastroju – Kompleksowy opis, diagnoza, rodzaje, leczenie, polecani specjaliści.

Zaburzenia nastroju należą do najczęściej diagnozowanych zaburzeń psychicznych na świecie i jednocześnie stanowią jedną z głównych przyczyn niepełnosprawności psychicznej oraz społecznej. Według współczesnych danych epidemiologicznych w ciągu życia objawy należące do spektrum zaburzeń nastroju może rozwinąć nawet kilkanaście do kilkudziesięciu procent populacji.

Jednak określenie „zaburzenia nastroju” nie oznacza pojedynczej choroby.

Pod pojęciem tym kryje się rozbudowana grupa zaburzeń obejmująca:

• depresję,
• dystymię,
• chorobę afektywną dwubiegunową,
• cyklotymię,
• depresję sezonową,
• zaburzenia nastroju związane z chorobami somatycznymi,
• zaburzenia nastroju wywołane substancjami psychoaktywnymi,
• zaburzenia regulacji nastroju u dzieci,
• zaburzenia dysforyczne związane z cyklem hormonalnym.

Współczesna psychiatria coraz częściej odchodzi od prostego rozumienia zaburzeń nastroju jako „chorób emocji”.

Badania ostatnich dwudziestu lat wskazują jednoznacznie, że są to zaburzenia obejmujące:

• funkcjonowanie mózgu,
• układ hormonalny,
• układ odpornościowy,
• procesy poznawcze,
• zachowania społeczne,
• zdolność regulowania stresu,
• jakość relacji interpersonalnych.

Oznacza to, że zaburzenia nastroju wpływają praktycznie na każdy aspekt życia człowieka.

Zaburzenia nastroju – polecani specjaliści

Ewa Senderowicz

Psycholog

Ewa Parcińska

Psycholog

Anna Jasińska

Psycholog

Zaburzenia nastroju – czym właściwie jest nastrój?

Aby zrozumieć zaburzenia nastroju, należy najpierw zrozumieć pojęcie nastroju.

W psychologii klinicznej i psychiatrii nastrój definiowany jest jako względnie trwały stan emocjonalny, który wpływa na:

• sposób interpretowania rzeczywistości,
• procesy myślenia,
• podejmowanie decyzji,
• zachowania społeczne,
• reakcje fizjologiczne.

Nastrój różni się od emocji.

Emocje:

• są krótkotrwałe,
• mają wyraźną przyczynę,
• pojawiają się gwałtownie.

Natomiast nastrój:

• trwa znacznie dłużej,
• często nie ma jednoznacznego źródła,
• wpływa na ogólny sposób funkcjonowania.

Przykładowo:

• smutek po śmierci bliskiej osoby jest emocją,
• wielomiesięczne poczucie beznadziei niezależne od sytuacji życiowej może być objawem zaburzenia nastroju.

Zaburzenia nastroju w klasyfikacji DSM-5-TR i ICD-11

Zaburzenia depresyjne

Obejmują:

• duże zaburzenie depresyjne,
• przewlekłe zaburzenie depresyjne (dystymię),
• depresję poporodową,
• depresję sezonową,
• depresję wywołaną substancjami,
• depresję wtórną do chorób somatycznych.

Zaburzenia dwubiegunowe

Obejmują:

• chorobę afektywną dwubiegunową typu I,
• chorobę afektywną dwubiegunową typu II,
• cyklotymię,
• inne określone zaburzenia dwubiegunowe.

Zaburzenia nastroju – epidemiologia

Jednym z największych błędów społecznych jest przekonanie, że zaburzenia nastroju występują rzadko.

W rzeczywistości należą one do najpowszechniejszych zaburzeń psychicznych.

Badania wskazują, że:

• depresja należy do głównych przyczyn niepełnosprawności na świecie,
• kobiety chorują częściej na zaburzenia depresyjne,
• mężczyźni częściej pozostają niezdiagnozowani,
• choroba afektywna dwubiegunowa dotyka około 1–3% populacji,
• objawy depresyjne w ciągu życia może rozwinąć nawet co piąta osoba.

Warto podkreślić, że rzeczywista liczba przypadków jest prawdopodobnie znacznie wyższa.

Wiele osób nigdy nie trafia do specjalisty.

Zaburzenia nastroju – neurobiologia współczesna

Jeszcze w latach 90. dominowało przekonanie, że depresja wynika przede wszystkim z niedoboru serotoniny.

Obecnie wiadomo, że jest to ogromne uproszczenie.

Współczesna neurobiologia opisuje zaburzenia nastroju jako wynik złożonych interakcji pomiędzy:

• neuroprzekaźnikami,
• strukturami mózgu,
• układem hormonalnym,
• procesami zapalnymi,
• genetyką,
• środowiskiem.

Zaburzenia nastroju a serotonina

Serotonina wpływa między innymi na:

• regulację emocji,
• sen,
• apetyt,
• impulsywność,
• zachowania społeczne.

Nieprawidłowości układu serotoninergicznego rzeczywiście występują u wielu pacjentów z depresją.

Jednak współczesne badania pokazują, że depresja nie jest po prostu „niedoborem serotoniny”.

Znacznie ważniejsze wydają się:

• wrażliwość receptorów,
• neuroplastyczność,
• zdolność mózgu do adaptacji.

Zaburzenia nastroju a dopamina

Dopamina odpowiada za:

• motywację,
• odczuwanie przyjemności,
• system nagrody,
• zaangażowanie w działanie.

Jednym z najbardziej charakterystycznych objawów depresji jest anhedonia.

Anhedonia

Anhedonia oznacza:

• utratę zdolności odczuwania przyjemności,
• utratę zainteresowania aktywnościami,
• zmniejszenie motywacji.

Pacjent często mówi:

„Nic mnie już nie cieszy.”

W neurobiologii depresji anhedonia jest silnie związana właśnie z zaburzeniami układu dopaminergicznego.

Zaburzenia nastroju a noradrenalina

Noradrenalina odpowiada za:

• energię życiową,
• koncentrację,
• gotowość do działania,
• reakcję na stres.

Jej zaburzenia mogą powodować:

• przewlekłe zmęczenie,
• spowolnienie psychoruchowe,
• trudności z koncentracją,
• obniżenie wydajności poznawczej.

Zaburzenia nastroju a glutaminian

Jednym z najważniejszych odkryć ostatnich lat jest rola glutaminianu.

Glutaminian jest głównym neuroprzekaźnikiem pobudzającym mózg.

Nieprawidłowości jego działania obserwuje się szczególnie w:

• ciężkiej depresji,
• depresji lekoopornej,
• chorobie afektywnej dwubiegunowej.

To właśnie badania nad glutaminianem doprowadziły do opracowania terapii ketaminą.

Zaburzenia nastroju a neuroplastyczność

Jednym z najważniejszych współczesnych modeli jest teoria neuroplastyczności.

Neuroplastyczność oznacza zdolność mózgu do:

• tworzenia nowych połączeń,
• reorganizacji istniejących sieci neuronowych,
• adaptacji do doświadczeń.

Przewlekły stres prowadzi do:

• obniżenia poziomu BDNF,
• zmniejszenia liczby połączeń neuronalnych,
• osłabienia zdolności adaptacyjnych mózgu.

BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) jest białkiem wspierającym rozwój neuronów.

U wielu pacjentów z depresją obserwuje się jego obniżony poziom.

Zaburzenia nastroju a mózg

Kora przedczołowa

Odpowiada za:

• planowanie,
• kontrolę emocji,
• podejmowanie decyzji.

W depresji często obserwuje się zmniejszoną aktywność tej struktury.

Ciało migdałowate

Odpowiada za:

• przetwarzanie zagrożeń,
• reakcje lękowe,
• emocje negatywne.

U wielu pacjentów z depresją wykazuje nadmierną aktywność.

Hipokamp

Odpowiada za:

• pamięć,
• uczenie się,
• regulację stresu.

Badania neuroobrazowe pokazują, że wieloletnia depresja może prowadzić do zmniejszenia objętości hipokampa.

Zaburzenia nastroju a przewlekły stres

Przewlekły stres jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka.

Organizm reaguje na stres poprzez aktywację osi:

HPA

Podwzgórze → przysadka → nadnercza.

Powoduje to wydzielanie:

• kortyzolu,
• adrenaliny,
• noradrenaliny.

Krótkotrwały stres jest adaptacyjny.

Przewlekły stres prowadzi natomiast do:

• wyczerpania mechanizmów regulacyjnych,
• zaburzeń snu,
• osłabienia odporności,
• zmian w funkcjonowaniu mózgu.

Zaburzenia nastroju a stan zapalny

Coraz więcej badań wskazuje, że depresja może być częściowo związana z przewlekłym stanem zapalnym.

Dlatego niektórzy badacze określają depresję mianem: choroby psychoneuroimmunologicznej.

Zaburzenia nastroju a genetyka

Jednym z najlepiej udokumentowanych czynników ryzyka jest obciążenie rodzinne.

Jeżeli:

• jedno z rodziców cierpi na depresję,
• jedno z rodziców choruje na ChAD,

ryzyko zachorowania wzrasta kilkukrotnie.

Nie istnieje jednak pojedynczy „gen depresji”.

Obecnie wiadomo, że za rozwój zaburzeń nastroju odpowiadają setki genów o niewielkim indywidualnym wpływie.

Zaburzenia nastroju a epigenetyka

Epigenetyka jest jednym z najbardziej fascynujących obszarów współczesnej psychiatrii.

Pokazuje ona, że doświadczenia życiowe mogą wpływać na aktywność genów.

Trauma dziecięca może prowadzić do trwałych zmian w:

• regulacji stresu,
• aktywności osi HPA,
• ekspresji genów odpowiedzialnych za emocje.

Dlatego dwie osoby posiadające podobne predyspozycje genetyczne mogą funkcjonować zupełnie inaczej.

Zaburzenia nastroju – model biopsychospołeczny

Współcześnie za najbardziej trafny uznawany jest model biopsychospołeczny.

Zakłada on współdziałanie trzech grup czynników:

Czynniki biologiczne

• genetyka,
• neuroprzekaźniki,
• hormony,
• choroby somatyczne.

Czynniki psychologiczne

• cechy osobowości,
• trauma,
• style przywiązania,
• schematy poznawcze.

Czynniki społeczne

• relacje rodzinne,
• stres zawodowy,
• samotność,
• sytuacja ekonomiczna,
• wsparcie społeczne.

To właśnie wzajemne oddziaływanie tych elementów prowadzi do rozwoju zaburzeń nastroju.

Zaburzenia nastroju – dlaczego nie są „słabością charakteru”?

Jeden z najbardziej szkodliwych mitów głosi, że osoby cierpiące na zaburzenia nastroju są:

• leniwe,
• słabe psychicznie,
• mało odporne.

Współczesna nauka jednoznacznie obala ten pogląd.

Badania neuroobrazowe pokazują realne zmiany w funkcjonowaniu mózgu osób cierpiących na:

• depresję,
• dystymię,
• chorobę afektywną dwubiegunową.

Zaburzenia nastroju są więc rzeczywistymi schorzeniami medycznymi, a nie przejawem braku silnej woli.

Zaburzenia nastroju są jedną z najbardziej złożonych grup zaburzeń psychicznych. Ich rozwój wynika ze współdziałania czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych. Współczesna psychiatria postrzega je jako zaburzenia obejmujące nie tylko emocje, ale również funkcjonowanie mózgu, układu hormonalnego, odpornościowego oraz relacji społecznych.

Rodzaje zaburzeń nastroju, obraz kliniczny i przebieg choroby

W praktyce klinicznej prawidłowe rozpoznanie rodzaju zaburzenia nastroju często decyduje o skuteczności terapii. Szczególnie ważne jest odróżnienie depresji jednobiegunowej od choroby afektywnej dwubiegunowej, ponieważ błędna diagnoza może prowadzić do wieloletniego nieskutecznego leczenia.

Zaburzenia nastroju pod postacią dużego zaburzenia depresyjnego

Czym jest duże zaburzenie depresyjne?

Duże zaburzenie depresyjne (Major Depressive Disorder – MDD) jest najczęściej diagnozowanym zaburzeniem nastroju na świecie.

Nie jest ono zwykłym smutkiem ani naturalną reakcją na trudne wydarzenia życiowe. Stanowi złożone zaburzenie psychiczne obejmujące:

• emocje,
• procesy poznawcze,
• zachowanie,
• funkcjonowanie społeczne,
• funkcjonowanie biologiczne organizmu.

Podstawowym objawem jest trwałe obniżenie nastroju lub utrata zdolności odczuwania przyjemności.

Objawy dużego zaburzenia depresyjnego

W psychiatrii wyróżnia się dwa objawy osiowe:

Obniżony nastrój

Pacjent może doświadczać:

• smutku,
• pustki emocjonalnej,
• przygnębienia,
• poczucia bezsensu.

Jednak nie każdy pacjent odczuwa klasyczny smutek.

Niektórzy opisują swoje doświadczenie jako:

• „wewnętrzną martwotę”,
• „emocjonalne odrętwienie”,
• „brak jakichkolwiek uczuć”.

Anhedonia

Anhedonia oznacza utratę zdolności do odczuwania przyjemności.

Pacjent przestaje czerpać satysfakcję z:

• hobby,
• kontaktów społecznych,
• życia seksualnego,
• sukcesów zawodowych,
• aktywności rodzinnych.

Anhedonia jest jednym z najbardziej charakterystycznych objawów klinicznych depresji.

Objawy poznawcze depresji

Depresja wpływa nie tylko na emocje.

Obejmuje również:

Zaburzenia koncentracji

Pacjenci często opisują:

• trudności ze skupieniem uwagi,
• problemy z czytaniem,
• trudności w pracy umysłowej.

Spowolnienie myślenia

W ciężkiej depresji myślenie może stać się wyraźnie wolniejsze.

Pojawiają się trudności w:

• podejmowaniu decyzji,
• planowaniu,
• rozwiązywaniu problemów.

Negatywne schematy poznawcze

Aaron Beck opisał tzw. triadę poznawczą depresji:

Negatywna ocena siebie

„Jestem bezwartościowy.”

Negatywna ocena świata

„Świat jest niesprawiedliwy.”

Negatywna ocena przyszłości

„Nigdy nie będzie lepiej.”

To właśnie te przekonania często podtrzymują objawy depresyjne.

Zaburzenia nastroju pod postacią depresji melancholicznej

Czym jest depresja melancholiczna?

Depresja melancholiczna uznawana jest za najbardziej biologicznie uwarunkowaną postać depresji.

Charakteryzuje się szczególnie ciężkim przebiegiem.

Typowe objawy obejmują:

• całkowitą utratę zdolności odczuwania przyjemności,
• bardzo nasilone spowolnienie psychoruchowe,
• wybudzanie się nad ranem,
• znaczny spadek apetytu,
• utratę masy ciała,
• nasilone poczucie winy.

Jak pacjent doświadcza depresji melancholicznej?

W przeciwieństwie do łagodniejszych form depresji, poprawa sytuacji życiowej zwykle nie powoduje poprawy samopoczucia.

Pacjent może otrzymać:

• awans,
• wsparcie bliskich,
• dobre wiadomości,

a mimo to nadal pozostaje w stanie głębokiego cierpienia psychicznego.

To jedna z cech odróżniających depresję kliniczną od naturalnego smutku.

Zaburzenia nastroju pod postacią depresji atypowej

Paradoks depresji atypowej

Nazwa może być myląca.

W rzeczywistości depresja atypowa występuje stosunkowo często.

Jej obraz kliniczny różni się jednak od klasycznej depresji.

Charakterystyczne objawy

Reaktywność nastroju

Pacjent potrafi chwilowo poczuć się lepiej pod wpływem pozytywnych wydarzeń.

Nie oznacza to jednak braku depresji.

Nadmierna senność

Zamiast bezsenności pojawia się:

• potrzeba wielogodzinnego snu,
• trudność z porannym wstawaniem.

Wzrost apetytu

Często obserwuje się:

• zwiększone spożycie węglowodanów,
• przyrost masy ciała.

Nadwrażliwość na odrzucenie

Pacjenci bardzo silnie reagują na:

• krytykę,
• odrzucenie,
• konflikty interpersonalne.

Ta cecha często prowadzi do błędnego rozpoznania zaburzeń osobowości.

Zaburzenia nastroju pod postacią depresji psychotycznej

Depresja psychotyczna występuje stosunkowo rzadko, ale stanowi stan bezpośredniego zagrożenia zdrowia i życia.

Poza objawami depresji pojawiają się:

• urojenia,
• omamy,
• ciężkie zaburzenia myślenia.

Urojenia depresyjne najczęściej dotyczą:

Winy – Pacjent jest przekonany, że odpowiada za katastrofy, choroby lub cierpienie innych.

Kary – Pacjent uważa, że zasługuje na ukaranie.

Katastrofy finansowej – Pomimo stabilnej sytuacji materialnej pacjent może być przekonany o nieuchronnym bankructwie.

Nihilizmu – w skrajnych przypadkach pojawia się przekonanie, że:

• ciało nie funkcjonuje,
• narządy przestały istnieć,
• świat przestał istnieć.

Zaburzenia nastroju pod postacią dystymii

Czym jest dystymia?

Dystymia (Persistent Depressive Disorder) jest przewlekłą postacią depresji.

Objawy utrzymują się przez:

• minimum 2 lata u dorosłych,
• minimum 1 rok u dzieci.

Dlaczego dystymia jest tak trudna do rozpoznania?

Pacjent często funkcjonuje względnie normalnie.

Pracuje.

Utrzymuje relacje.

Realizuje obowiązki.

Jednocześnie od wielu lat doświadcza:

• obniżonego nastroju,
• pesymizmu,
• niskiej samooceny,
• przewlekłego zmęczenia.

Często słyszy od otoczenia:

„Taki już jesteś.”

W rzeczywistości może cierpieć na wieloletnie zaburzenie nastroju.

Zaburzenia nastroju – choroba afektywna dwubiegunowa typu I

Choroba afektywna dwubiegunowa typu I (ChAD I) charakteryzuje się występowaniem:

• epizodów depresji,
• epizodów manii.

Do rozpoznania wystarczy wystąpienie przynajmniej jednego pełnoobjawowego epizodu manii.

Zaburzenia nastroju pod postacią manii

Mania to stan patologicznie podwyższonego nastroju lub drażliwości.

Nie jest to po prostu „świetny humor”.

To stan mogący prowadzić do:

• zadłużenia,
• utraty pracy,
• rozpadu związku,
• konfliktów prawnych,
• hospitalizacji psychiatrycznej.

Objawy manii

Zmniejszona potrzeba snu

Pacjent śpi:

• 2–4 godziny,
• czasem nie śpi przez kilka dni.

Mimo to nie odczuwa zmęczenia.

Gonitwa myśli

Myśli pojawiają się tak szybko, że pacjent nie nadąża za własnym tokiem rozumowania.

Wzrost aktywności

Może obejmować:

• działalność biznesową,
• aktywność seksualną,
• projekty artystyczne,
• zakupy.

Urojenia wielkościowe

Pacjent może wierzyć, że:

• posiada wyjątkowe zdolności,
• został wybrany do szczególnej misji,
• jest geniuszem.

Zaburzenia nastroju – choroba afektywna dwubiegunowa typu II

W ChAD typu II występują:

• epizody depresji,
• hipomania.

Hipomania jest znacznie subtelniejsza niż mania.

Pacjent często odbiera ją jako:

• najlepszy okres życia,
• wyjątkową produktywność,
• poprawę zdrowia.

W praktyce wiele osób przez lata leczonych jest na depresję jednobiegunową, mimo że cierpią na ChAD II.

Hipomania

Objawy obejmują:

• większą energię,
• większą pewność siebie,
• zwiększoną aktywność,
• skrócony czas snu.

Jednak nie dochodzi do utraty kontaktu z rzeczywistością ani ciężkiego upośledzenia funkcjonowania.

Zaburzenia nastroju pod postacią cyklotymii

Cyklotymia jest przewlekłym zaburzeniem charakteryzującym się wieloletnimi wahaniami nastroju.

Pacjent doświadcza:

• okresów obniżonego nastroju,
• okresów podwyższonego nastroju.

Objawy nie spełniają jednak pełnych kryteriów:

• depresji,
• hipomanii,
• manii.

Zaburzenia nastroju sezonowe

Depresja sezonowa

Najczęściej pojawia się jesienią i zimą.

Objawy obejmują:

• zwiększoną senność,
• spadek energii,
• wzrost apetytu,
• pogorszenie koncentracji.

Istotną rolę odgrywają:

• rytm dobowy,
• melatonina,
• ekspozycja na światło.

Zaburzenia nastroju związane z chorobami somatycznymi

Niektóre choroby mogą bezpośrednio wywoływać objawy depresyjne.

Najczęściej należą do nich:

Choroby endokrynologiczne

• niedoczynność tarczycy,
• nadczynność tarczycy,
• choroba Cushinga.

Choroby neurologiczne

• choroba Parkinsona,
• stwardnienie rozsiane,
• choroba Alzheimera.

Choroby autoimmunologiczne

• toczeń,
• reumatoidalne zapalenie stawów.

Zaburzenia nastroju wywołane substancjami

Objawy mogą być skutkiem:

• alkoholu,
• kokainy,
• amfetaminy,
• steroidów anabolicznych,
• benzodiazepin,
• niektórych leków hormonalnych.

W takich przypadkach kluczowe jest ustalenie związku czasowego między stosowaniem substancji a wystąpieniem objawów.

Zaburzenia nastroju – przebieg naturalny choroby

Jednym z największych błędów jest przekonanie, że depresja lub ChAD to jednorazowe epizody.

W rzeczywistości zaburzenia nastroju często mają charakter:

• nawrotowy,
• przewlekły,
• progresywny.

Każdy kolejny epizod może zwiększać ryzyko:

• następnych nawrotów,
• pogorszenia funkcji poznawczych,
• problemów społecznych,
• trudności zawodowych.

Dlatego współczesne leczenie skupia się nie tylko na usunięciu objawów, ale również na zapobieganiu nawrotom.

Zaburzenia nastroju nie są jednorodną grupą schorzeń. Obejmują zarówno różne postacie depresji, jak i zaburzenia ze spektrum dwubiegunowego. Każde z nich posiada odmienny obraz kliniczny, przebieg, rokowanie i wymagania terapeutyczne.

Diagnostyka zaburzeń nastroju

Zaburzenia nastroju – dlaczego prawidłowa diagnoza jest tak trudna?

Jednym z największych wyzwań współczesnej psychiatrii i psychologii klinicznej jest prawidłowa diagnostyka zaburzeń nastroju. Wbrew powszechnemu przekonaniu rozpoznanie depresji lub choroby afektywnej dwubiegunowej nie polega na zadaniu kilku pytań dotyczących samopoczucia.

W praktyce klinicznej specjalista musi odpowiedzieć na szereg fundamentalnych pytań:

• Czy obserwowane objawy rzeczywiście należą do spektrum zaburzeń nastroju?
• Czy są one pierwotne, czy wtórne wobec innego zaburzenia psychicznego?
• Czy nie są skutkiem choroby neurologicznej, hormonalnej lub metabolicznej?
• Czy mamy do czynienia z depresją jednobiegunową czy chorobą afektywną dwubiegunową?
• Czy obniżony nastrój nie jest reakcją adaptacyjną na trudne wydarzenia życiowe?
• Czy objawy nie wynikają z działania substancji psychoaktywnych?
• Czy nie występuje współchorobowość z innymi zaburzeniami psychicznymi?

To właśnie dlatego proces diagnostyczny może obejmować nie tylko psychologa lub psychiatrę, ale również:

• lekarza rodzinnego,
• neurologa,
• endokrynologa,
• internistę,
• seksuologa,
• specjalistę leczenia uzależnień.

Zaburzenia nastroju – cele profesjonalnej diagnostyki

Prawidłowa diagnoza nie ogranicza się do postawienia etykiety diagnostycznej.

Jej celem jest:

Określenie rodzaju zaburzenia

Należy ustalić, czy mamy do czynienia z:

• depresją,
• dystymią,
• ChAD typu I,
• ChAD typu II,
• cyklotymią,
• zaburzeniem adaptacyjnym,
• zaburzeniem wywołanym substancjami.

Ocena ciężkości objawów

Rozróżniamy:

• łagodne zaburzenia nastroju,
• umiarkowane zaburzenia nastroju,
• ciężkie zaburzenia nastroju.

Ocena ryzyka samobójczego

Jest to jeden z najważniejszych elementów diagnostyki.

Zaplanowanie leczenia

Prawidłowa diagnoza determinuje:

• farmakoterapię,
• rodzaj psychoterapii,
• potrzebę hospitalizacji,
• rokowanie.

Zaburzenia nastroju – pierwszy etap diagnozy

Wywiad kliniczny

Najważniejszym narzędziem diagnostycznym pozostaje rozmowa kliniczna.

Dobry psychiatra lub psycholog nie ogranicza się do pytania:

„Czy jest pani/pan smutny?”

Wywiad obejmuje zwykle kilkadziesiąt obszarów funkcjonowania.

Historia obecnych objawów

Specjalista analizuje:

• początek objawów,
• czas ich trwania,
• częstotliwość,
• nasilenie,
• czynniki wywołujące.

Przykładowe pytania:

• Kiedy pojawiły się pierwsze objawy?
• Czy wystąpiły nagle czy stopniowo?
• Czy wcześniej zdarzały się podobne epizody?

Historia życia

Ocena obejmuje:

• dzieciństwo,
• relacje rodzinne,
• przebieg edukacji,
• historię zawodową,
• związki,
• traumatyczne wydarzenia.

Historia rodzinna

Szczególną uwagę zwraca się na występowanie:

• depresji,
• choroby afektywnej dwubiegunowej,
• uzależnień,
• samobójstw,
• zaburzeń psychotycznych.

Historia rodzinna często dostarcza niezwykle ważnych informacji diagnostycznych.

Zaburzenia nastroju – ocena objawów depresyjnych

Obniżony nastrój

Psychiatra ocenia:

• częstotliwość,
• głębokość,
• trwałość obniżonego nastroju.

Istotne jest odróżnienie:

• naturalnego smutku,
• reakcji żałoby,
• depresji klinicznej.

Anhedonia

Jednym z najważniejszych objawów jest utrata zdolności odczuwania przyjemności.

Pacjent może mówić:

„Nic mnie już nie cieszy.”

„Nie mam ochoty robić rzeczy, które kiedyś uwielbiałem.”

Zaburzenia snu

Ocenia się:

• bezsenność,
• wybudzenia nocne,
• wczesne budzenie,
• nadmierną senność.

Zaburzenia apetytu

Mogą obejmować:

• utratę apetytu,
• wzrost apetytu,
• utratę masy ciała,
• przyrost masy ciała.

Zaburzenia psychomotoryczne

W ciężkich przypadkach obserwuje się:

Spowolnienie psychoruchowe

Pacjent:

• wolniej mówi,
• wolniej myśli,
• wolniej się porusza.

Pobudzenie psychoruchowe

Występuje:

• niepokój,
• napięcie,
• niemożność usiedzenia w miejscu.

Zaburzenia nastroju – ocena ryzyka samobójczego

Najważniejszy element diagnostyki

Ocena ryzyka samobójstwa jest obowiązkowa przy każdym podejrzeniu depresji.

Specjalista analizuje:

Myśli samobójcze

• Czy pojawiają się myśli o śmierci?
• Jak często występują?

Plany samobójcze

• Czy istnieje konkretny plan?
• Czy zostały podjęte przygotowania?

Próby samobójcze

Historia wcześniejszych prób znacząco zwiększa ryzyko kolejnych.

Czynniki ochronne

Analizowane są:

• relacje rodzinne,
• dzieci,
• przekonania religijne,
• wsparcie społeczne,
• motywacja do leczenia.

Zaburzenia nastroju – diagnoza choroby afektywnej dwubiegunowej

Najczęściej popełniany błąd diagnostyczny

Jednym z największych problemów psychiatrii jest nierozpoznawanie ChAD.

Wielu pacjentów trafia do leczenia dopiero po:

• 5 latach,
• 10 latach,
• czasem nawet 15 latach od pojawienia się pierwszych objawów.

Dlaczego ChAD jest tak trudna do rozpoznania?

Pacjent zwykle zgłasza się podczas depresji.

Hipomania często jest wspominana jako:

• okres wyjątkowej produktywności,
• najlepszy czas w życiu,
• poprawa zdrowia.

W rezultacie lekarz może błędnie rozpoznać depresję jednobiegunową.

Objawy sugerujące ChAD

Specjalista zwraca uwagę na:

• nagłe zmiany nastroju,
• epizody zwiększonej energii,
• zmniejszoną potrzebę snu,
• impulsywność,
• ryzykowne zachowania,
• rodzinne występowanie ChAD.

Zaburzenia nastroju – badania psychologiczne

Testy psychologiczne nie zastępują diagnozy klinicznej.

Stanowią jednak bardzo ważne narzędzie wspomagające.

BDI-II

Inwentarz Depresji Becka

Najbardziej rozpowszechniony kwestionariusz depresji.

Pozwala ocenić:

• nasilenie objawów,
• zmiany w czasie leczenia.

PHQ-9

Krótki test przesiewowy stosowany:

• w psychiatrii,
• psychologii,
• medycynie rodzinnej.

HAM-D

Skala Depresji Hamiltona

Jedno z najczęściej wykorzystywanych narzędzi badawczych.

Pozwala dokładnie ocenić ciężkość depresji.

MADRS

Montgomery-Asberg Depression Rating Scale

Szczególnie czuła na zmiany zachodzące podczas leczenia.

MMPI-2

Zaawansowane narzędzie diagnostyczne oceniające:

• osobowość,
• psychopatologię,
• współwystępujące zaburzenia.

Zaburzenia nastroju u dzieci

Dlaczego depresja dziecięca wygląda inaczej?

Dziecko często nie potrafi powiedzieć:

„Jestem depresyjne.”

Objawy mogą wyglądać zupełnie inaczej niż u dorosłych.

Typowe objawy depresji dziecięcej

• drażliwość,
• wybuchy złości,
• agresja,
• izolacja społeczna,
• pogorszenie wyników szkolnych,
• skargi somatyczne.

Bóle psychosomatyczne

Dzieci często zgłaszają:

• bóle brzucha,
• bóle głowy,
• nudności.

Pomimo prawidłowych wyników badań.

Zaburzenia nastroju u nastolatków

U młodzieży depresja często przyjmuje formę:

• buntu,
• drażliwości,
• zachowań ryzykownych,
• samookaleczeń,
• nadużywania substancji.

To jeden z powodów, dla których zaburzenia nastroju bywają nierozpoznane.

Zaburzenia nastroju u osób starszych

Depresja a otępienie

Jednym z największych wyzwań diagnostycznych jest odróżnienie depresji od chorób neurodegeneracyjnych.

Pacjent może prezentować:

• zaburzenia pamięci,
• spowolnienie,
• trudności poznawcze.

Objawy przypominają otępienie.

Mówimy wtedy czasem o:

Pseudootępieniu depresyjnym

Prawidłowe leczenie depresji może prowadzić do znaczącej poprawy funkcji poznawczych.

Zaburzenia nastroju – diagnostyka różnicowa

Zaburzenia lękowe

Objawy wspólne:

• bezsenność,
• zmęczenie,
• problemy z koncentracją.

ADHD

Objawy wspólne:

• trudności z koncentracją,
• impulsywność,
• problemy organizacyjne.

PTSD

Objawy wspólne:

• obniżony nastrój,
• wycofanie społeczne,
• drażliwość.

Wypalenie zawodowe

Objawy wspólne:

• zmęczenie,
• utrata motywacji,
• spadek efektywności.

Zaburzenia osobowości

Niektóre formy depresji bywają mylone z:

• borderline,
• osobowością unikającą,
• osobowością zależną.

Zaburzenia nastroju – najczęstsze błędy diagnostyczne

Najczęściej spotykane błędy obejmują:

Rozpoznawanie depresji zamiast ChAD

Najpoważniejszy błąd kliniczny.

Pomijanie chorób somatycznych

Szczególnie:

• tarczycy,
• chorób neurologicznych,
• zaburzeń hormonalnych.

Traktowanie depresji jako „reakcji na stres”

Prowadzi do opóźnienia leczenia.

Ignorowanie ryzyka samobójczego

Może prowadzić do tragicznych konsekwencji.

Profesjonalna diagnostyka zaburzeń nastroju jest procesem wieloetapowym obejmującym ocenę psychologiczną, psychiatryczną i medyczną. Szczególne znaczenie ma diagnostyka różnicowa, ponieważ wiele schorzeń psychicznych i somatycznych może imitować depresję lub chorobę afektywną dwubiegunową.

Zaburzenia nastroju – dlaczego wpływają na całe życie społeczne człowieka?

Jednym z największych błędów w rozumieniu zaburzeń nastroju jest postrzeganie ich wyłącznie jako problemu emocjonalnego jednostki. W rzeczywistości depresja, dystymia czy choroba afektywna dwubiegunowa wpływają na wszystkie systemy społeczne, w których funkcjonuje człowiek.

W psychologii klinicznej coraz częściej mówi się, że zaburzenia nastroju są chorobami relacyjnymi. Nie oznacza to, że ich przyczyną są wyłącznie relacje, ale że ich skutki wykraczają daleko poza cierpienie osoby chorej.

Oddziałują na:

• małżeństwo,
• związek partnerski,
• dzieci,
• rodzinę pochodzenia,
• przyjaciół,
• środowisko zawodowe,
• funkcjonowanie społeczne.

Z tego powodu nowoczesne leczenie zaburzeń nastroju coraz częściej obejmuje nie tylko pacjenta, ale również jego najbliższe otoczenie.

Zaburzenia nastroju a teoria przywiązania

Jak przywiązanie wpływa na rozwój zaburzeń nastroju?

Jednym z najważniejszych odkryć współczesnej psychologii jest znaczenie stylów przywiązania opisanych przez John Bowlby.

Wczesne relacje z opiekunami wpływają na sposób, w jaki człowiek:

• reguluje emocje,
• buduje bliskość,
• radzi sobie ze stresem,
• interpretuje zachowania innych ludzi.

U wielu osób cierpiących na przewlekłe zaburzenia nastroju obserwuje się:

Styl przywiązania lękowy

Charakterystyczne są:

• silny lęk przed odrzuceniem,
• nadmierna potrzeba bliskości,
• trudność w tolerowaniu dystansu emocjonalnego.

Styl przywiązania unikający

Osoby te często:

• unikają zależności emocjonalnej,
• tłumią emocje,
• izolują się w sytuacjach kryzysowych.

Styl przywiązania zdezorganizowany

Występuje szczególnie często u osób z historią:

• przemocy,
• zaniedbania,
• traum relacyjnych.

Ten styl przywiązania znacząco zwiększa ryzyko późniejszych zaburzeń nastroju.

Zaburzenia nastroju a związki romantyczne

Dlaczego depresja zmienia relacje partnerskie?

Depresja wpływa na wszystkie podstawowe procesy budujące zdrowy związek.

Obniżeniu ulegają:

• zaangażowanie emocjonalne,
• komunikacja,
• spontaniczność,
• seksualność,
• zdolność przeżywania bliskości.

Partner osoby chorej często doświadcza poczucia:

• bezradności,
• zagubienia,
• odrzucenia,
• frustracji.

Mechanizm błędnego koła relacyjnego

Typowy przebieg wygląda następująco:

Pacjent z depresją:

⬇

wycofuje się emocjonalnie

⬇

partner czuje się odrzucony

⬇

zaczyna wywierać presję

⬇

pacjent wycofuje się jeszcze bardziej

⬇

narasta konflikt

⬇

objawy depresji ulegają nasileniu

W praktyce klinicznej ten mechanizm obserwowany jest niezwykle często.

Zaburzenia nastroju a intymność emocjonalna

Jedną z pierwszych ofiar depresji jest zdolność przeżywania bliskości.

Pacjent często przestaje doświadczać:

• radości ze wspólnych chwil,
• potrzeby rozmowy,
• zainteresowania partnerem,
• spontanicznej czułości.

Nie wynika to z braku miłości.

Wynika z biologicznych i psychologicznych mechanizmów choroby.

Jak przeżywa to partner?

Partner osoby chorej często interpretuje sytuację jako:

• utratę uczuć,
• brak zainteresowania,
• odrzucenie,
• kryzys związku.

W rzeczywistości źródłem problemu jest choroba.

To właśnie dlatego psychoedukacja rodziny jest tak ważnym elementem leczenia.

Zaburzenia nastroju a seksualność

Wpływ depresji na życie seksualne

Jednym z najczęstszych objawów zaburzeń nastroju jest spadek libido.

Przyczyny są wieloczynnikowe.

Obejmują:

Czynniki biologiczne

• zaburzenia dopaminy,
• zaburzenia serotoniny,
• przewlekły stres,
• zaburzenia hormonalne.

Czynniki psychologiczne

• niska samoocena,
• poczucie winy,
• anhedonia,
• wyczerpanie emocjonalne.

Czynniki relacyjne

• konflikty,
• wycofanie emocjonalne,
• utrata bliskości.

Choroba afektywna dwubiegunowa a seksualność

W manii sytuacja wygląda odwrotnie.

Może pojawić się:

• wzrost libido,
• impulsywność seksualna,
• zachowania ryzykowne,
• zdrady,
• przypadkowe kontakty seksualne.

Dla wielu rodzin są to jedne z najbardziej destrukcyjnych konsekwencji choroby.

Zaburzenia nastroju a małżeństwo

Depresja jako kryzys systemu rodzinnego

W terapii systemowej depresja nie jest analizowana wyłącznie jako problem jednostki.

Wpływa ona na cały system rodzinny.

Zmienia:

• role rodzinne,
• sposób komunikacji,
• podział obowiązków,
• poczucie bezpieczeństwa.

Przeciążenie zdrowego partnera

Zdrowy partner często przejmuje:

• obowiązki domowe,
• opiekę nad dziećmi,
• odpowiedzialność finansową,
• wsparcie emocjonalne.

Po wielu miesiącach może dojść do:

• wypalenia opiekuńczego,
• frustracji,
• objawów depresyjnych.

Zaburzenia nastroju a rodzicielstwo

Depresja rodzica

Rodzic cierpiący na depresję często zmaga się z:

• zmęczeniem,
• drażliwością,
• wycofaniem emocjonalnym,
• ograniczoną dostępnością psychiczną.

Nie oznacza to braku miłości do dziecka.

Jednak dziecko może doświadczać:

• poczucia odrzucenia,
• dezorientacji,
• niepewności.

Wpływ na rozwój dziecka

Badania pokazują zwiększone ryzyko:

• zaburzeń lękowych,
• depresji,
• problemów szkolnych,
• trudności emocjonalnych.

Szczególnie istotna jest depresja występująca w pierwszych latach życia dziecka.

Zaburzenia nastroju a depresja poporodowa

Szczególna forma zaburzeń nastroju

Depresja poporodowa może wystąpić zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn.

Objawy obejmują:

• obniżony nastrój,
• poczucie winy,
• trudności w budowaniu więzi z dzieckiem,
• lęk,
• wyczerpanie.

Dlaczego jest tak niebezpieczna?

Ponieważ wpływa jednocześnie na:

• zdrowie rodzica,
• rozwój dziecka,
• relację małżeńską,
• funkcjonowanie całej rodziny.

Zaburzenia nastroju a samotność

Dwukierunkowa zależność

Samotność może być:

• skutkiem depresji,
• przyczyną depresji.

Pacjent wycofuje się społecznie.

Następnie doświadcza:

• izolacji,
• osamotnienia,
• braku wsparcia.

To prowadzi do dalszego pogorszenia objawów.

Powstaje błędne koło.

Zaburzenia nastroju a przyjaźnie

Wielu pacjentów stopniowo ogranicza kontakty społeczne.

Powody obejmują:

• brak energii,
• poczucie niezrozumienia,
• wstyd,
• obniżoną samoocenę.

W rezultacie sieć wsparcia społecznego staje się coraz mniejsza.

Zaburzenia nastroju a funkcjonowanie zawodowe

Depresja w miejscu pracy

Depresja wpływa na:

• koncentrację,
• pamięć roboczą,
• szybkość przetwarzania informacji,
• podejmowanie decyzji.

Objawy zawodowe

Pacjent może doświadczać:

• spadku efektywności,
• błędów,
• trudności organizacyjnych,
• problemów z terminowością.

Presenteeism

Jednym z najważniejszych pojęć współczesnej psychologii pracy jest:

Presenteeism

Oznacza obecność w pracy pomimo istotnego pogorszenia zdrowia.

Osoba formalnie pracuje.

Jednak jej wydajność może być obniżona nawet o kilkadziesiąt procent.

Zaburzenia nastroju a wypalenie zawodowe

W praktyce klinicznej bardzo często mylone są:

• depresja,
• wypalenie zawodowe.

Istnieją jednak istotne różnice.

Wypalenie zawodowe

Objawy dotyczą głównie:

• pracy,
• obowiązków zawodowych.

Depresja

Objawy obejmują praktycznie wszystkie obszary życia:

• rodzinę,
• hobby,
• relacje,
• aktywność społeczną.

Zaburzenia nastroju a sytuacja finansowa

Nieleczona depresja może prowadzić do:

• utraty pracy,
• ograniczenia dochodów,
• zadłużenia.

Choroba afektywna dwubiegunowa

W manii często dochodzi do:

• impulsywnych zakupów,
• hazardu,
• nieracjonalnych inwestycji,
• zadłużenia rodziny.

Niektóre osoby tracą w trakcie pojedynczego epizodu manii oszczędności całego życia.

Zaburzenia nastroju a rozwody

Badania wskazują, że przewlekłe zaburzenia nastroju zwiększają ryzyko:

• konfliktów małżeńskich,
• separacji,
• rozwodu.

Największe ryzyko obserwuje się przy:

• nieleczonej depresji,
• nieleczonej chorobie afektywnej dwubiegunowej,
• współwystępujących uzależnieniach.

Zaburzenia nastroju a stygmatyzacja społeczna

Pomimo ogromnego postępu medycyny osoby cierpiące na zaburzenia nastroju nadal spotykają się z komentarzami:

• „weź się w garść”,
• „inni mają gorzej”,
• „przestań się nad sobą użalać”.

Takie reakcje często:

• zwiększają poczucie winy,
• opóźniają zgłoszenie się po pomoc,
• pogarszają rokowanie.

Zaburzenia nastroju a jakość życia

Badania pokazują, że ciężkie zaburzenia nastroju mogą wpływać na jakość życia równie silnie jak:

• choroby nowotworowe,
• choroby serca,
• przewlekłe choroby neurologiczne.

Obniżeniu ulega:

• satysfakcja życiowa,
• funkcjonowanie społeczne,
• aktywność zawodowa,
• zdrowie fizyczne.

Zaburzenia nastroju a śmiertelność

Jednym z mniej znanych faktów jest to, że zaburzenia nastroju zwiększają ryzyko:

• chorób sercowo-naczyniowych,
• udarów,
• chorób metabolicznych,
• samobójstw.

Dlatego współczesna psychiatria traktuje depresję jako schorzenie wpływające na długość życia.

Zaburzenia nastroju – znaczenie wsparcia społecznego

Jednym z najlepiej udokumentowanych czynników ochronnych jest wsparcie społeczne.

Silne relacje rodzinne oraz przyjacielskie:

• zmniejszają ryzyko nawrotów,
• poprawiają skuteczność leczenia,
• ograniczają ryzyko samobójstwa,
• zwiększają motywację do terapii.

Nie oznacza to, że rodzina może zastąpić leczenie.

Oznacza natomiast, że stanowi jeden z najważniejszych elementów procesu zdrowienia.

Zaburzenia nastroju nie są wyłącznie problemem emocjonalnym jednostki. Wpływają na wszystkie obszary funkcjonowania społecznego – od relacji partnerskich i seksualności, przez rodzicielstwo, aż po aktywność zawodową i sytuację finansową. Często prowadzą do długotrwałych konsekwencji dla całych rodzin i systemów społecznych.

Leczenie zaburzeń nastroju

Zaburzenia nastroju – współczesne podejście do leczenia

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu leczenie zaburzeń nastroju opierało się głównie na redukowaniu najbardziej widocznych objawów choroby. Współczesna psychiatria przyjmuje znacznie bardziej złożony model terapeutyczny.

Obecnie celem leczenia nie jest jedynie zmniejszenie smutku, lęku czy wahań nastroju.

Nowoczesne leczenie zaburzeń nastroju obejmuje:

• osiągnięcie remisji objawowej,
• odzyskanie pełnego funkcjonowania społecznego,
• odbudowę relacji interpersonalnych,
• poprawę funkcjonowania zawodowego,
• zapobieganie nawrotom,
• poprawę jakości życia,
• redukcję ryzyka samobójstwa,
• poprawę zdrowia fizycznego.

Coraz częściej mówi się również o tzw. odzyskiwaniu funkcjonalnym (functional recovery), czyli powrocie do poziomu funkcjonowania sprzed zachorowania.

Zaburzenia nastroju terapia – model leczenia wielowymiarowego

Współczesne leczenie zaburzeń nastroju opiera się na integracji kilku obszarów oddziaływań.

Interwencje biologiczne

Obejmują:

• farmakoterapię,
• leczenie neuromodulacyjne,
• światłoterapię,
• leczenie zaburzeń snu,
• leczenie chorób współistniejących.

Interwencje psychoterapeutyczne

Obejmują:

• psychoterapię CBT,
• psychoterapię psychodynamiczną,
• terapię schematu,
• ACT,
• DBT,
• EMDR,
• terapię systemową,
• inne nurty terapeutyczne.

Interwencje psychospołeczne

Obejmują:

• psychoedukację,
• wsparcie rodziny,
• rehabilitację zawodową,
• trening umiejętności społecznych.

Zaburzenia nastroju terapia – aktywność fizyczna

Jednym z najlepiej przebadanych naturalnych czynników terapeutycznych jest regularny wysiłek fizyczny.

Wpływa on na:

• poziom BDNF,
• serotoninę,
• dopaminę,
• neurogenezę,
• regulację stresu.

Dlaczego ruch działa?

Aktywność fizyczna:

• poprawia neuroplastyczność,
• zmniejsza stan zapalny,
• poprawia jakość snu,
• zwiększa poczucie sprawczości.

Zaburzenia nastroju – profilaktyka nawrotów

Dlaczego nawroty są tak częste?

Każdy przebyty epizod zwiększa ryzyko kolejnego.

W psychiatrii mówi się czasem o zjawisku:

Kindling

Mózg staje się coraz bardziej podatny na rozwój kolejnych epizodów.

Najważniejsze elementy profilaktyki

Regularne leczenie

Nieprzerywanie farmakoterapii bez konsultacji.

Psychoterapia

Zmniejsza ryzyko nawrotów.

Higiena snu

Szczególnie istotna w ChAD.

Ograniczenie substancji psychoaktywnych

Zwłaszcza:

• alkoholu,
• amfetaminy,
• kokainy.

Zarządzanie stresem

Przewlekły stres jest jednym z głównych czynników nawrotów.

Zaburzenia nastroju – rokowanie

Rokowanie zależy od wielu czynników.

Najkorzystniejsze prognozy obserwuje się u osób:

• wcześnie diagnozowanych,
• regularnie leczonych,
• korzystających z psychoterapii,
• posiadających wsparcie społeczne.

Największe ryzyko przewlekłego przebiegu występuje przy:

• wielokrotnych nawrotach,
• współwystępowaniu uzależnień,
• traumach rozwojowych,
• nieleczonej chorobie afektywnej dwubiegunowej.

Współczesne leczenie zaburzeń nastroju wykracza daleko poza klasyczne leki przeciwdepresyjne. Obejmuje farmakoterapię, leczenie neuromodulacyjne, oddziaływania psychospołeczne oraz psychoterapię. Coraz większą rolę odgrywa również rozumienie neuroplastyczności mózgu, procesów zapalnych i indywidualnych różnic biologicznych.

Zaburzenia nastroju a psychoterapia

Zaburzenia nastroju psychoterapia – dlaczego sama farmakoterapia często nie wystarcza?

Jeszcze do końca XX wieku dominowało przekonanie, że zaburzenia nastroju są przede wszystkim konsekwencją nieprawidłowości biologicznych, a więc głównym sposobem leczenia powinny być leki.

Współczesna psychiatria i psychologia kliniczna przyjmują znacznie bardziej złożony model.

Badania pokazują, że nawet jeśli farmakoterapia skutecznie redukuje objawy depresji lub stabilizuje przebieg choroby afektywnej dwubiegunowej, to bardzo często nie eliminuje:

• destrukcyjnych wzorców myślenia,
• nieadaptacyjnych strategii radzenia sobie ze stresem,
• problemów relacyjnych,
• skutków traum,
• nieświadomych konfliktów psychicznych,
• negatywnych przekonań dotyczących siebie.

Dlatego współczesne standardy leczenia zalecają bardzo często połączenie farmakoterapii i psychoterapii.

Takie podejście pozwala jednocześnie oddziaływać na:

• neurobiologię,
• procesy poznawcze,
• regulację emocjonalną,
• zachowania,
• relacje interpersonalne.

Która psychoterapia zaburzeń nastroju jest najlepsza?

Nie istnieje jedna najlepsza metoda dla wszystkich pacjentów.

Ogólnie:

Najsilniejsze dowody naukowe

• CBT
• terapia interpersonalna
• terapia schematu
• ACT
• psychoterapia psychodynamiczna

Szczególnie przy traumie

• EMDR
• Brainspotting
• terapia schematu
• psychodynamiczna

Przy przewlekłej depresji

• terapia schematu
• psychodynamiczna
• ACT

Przy problemach rodzinnych

• terapia systemowa
• integratywna

Przy niestabilności emocjonalnej

• DBT
• terapia schematu

Psychoterapia stanowi jeden z najważniejszych filarów leczenia zaburzeń nastroju. Poszczególne nurty różnią się teorią, technikami oraz obszarami zastosowania, jednak wszystkie mają wspólny cel – trwałą poprawę funkcjonowania emocjonalnego, poznawczego i społecznego pacjenta.

Zaburzenia nastroju – rokowanie we współczesnej psychiatrii

Jednym z najczęstszych pytań zadawanych przez pacjentów po otrzymaniu diagnozy jest:

„Czy można całkowicie wyzdrowieć?”

Odpowiedź nie jest jednoznaczna.

W psychiatrii pojęcie zdrowienia jest znacznie bardziej złożone niż w wielu innych dziedzinach medycyny.

Przez wiele lat za sukces leczenia uznawano samo zmniejszenie objawów depresyjnych.

Obecnie wyróżnia się trzy poziomy zdrowienia:

Remisja objawowa

Oznacza znaczące ustąpienie objawów depresji lub stabilizację nastroju.

Pacjent:

• nie spełnia już kryteriów diagnostycznych,
• doświadcza poprawy samopoczucia,
• odzyskuje podstawową sprawność.

Remisja funkcjonalna

Oznacza odzyskanie zdolności do:

• pracy,
• nauki,
• utrzymywania relacji,
• realizowania codziennych obowiązków.

Zdrowienie osobiste

Najbardziej zaawansowany poziom.

Obejmuje:

• odbudowę poczucia sensu życia,
• rozwój psychologiczny,
• odbudowę tożsamości,
• odzyskanie poczucia sprawczości.

Zaburzenia nastroju – dlaczego dochodzi do nawrotów?

Jednym z najważniejszych problemów klinicznych jest fakt, że zaburzenia nastroju należą do chorób o wysokim ryzyku nawrotowości.

Po pierwszym epizodzie depresji ryzyko kolejnego epizodu znacząco wzrasta.

Po każdym następnym nawrocie ryzyko kolejnych epizodów staje się jeszcze większe.

To zjawisko doprowadziło do powstania tzw. teorii kindlingu.

Zaburzenia nastroju a teoria kindlingu

Termin ten został zapożyczony z neurologii.

Zakłada się, że każdy kolejny epizod zaburzeń nastroju pozostawia pewien ślad biologiczny w funkcjonowaniu mózgu.

W efekcie:

• kolejne epizody mogą pojawiać się łatwiej,
• potrzeba coraz słabszych czynników wyzwalających,
• choroba może stopniowo nabierać bardziej autonomicznego charakteru.

To jeden z powodów, dla których współczesna psychiatria podkreśla znaczenie wczesnego leczenia.

Zaburzenia nastroju a neuroprogresja

Coraz większe zainteresowanie budzi teoria neuroprogresji.

Zakłada ona, że nieleczone lub wielokrotnie nawracające zaburzenia nastroju mogą prowadzić do stopniowych zmian biologicznych obejmujących:

• układ nerwowy,
• układ hormonalny,
• układ odpornościowy.

Badania wskazują na możliwość występowania:

• zmniejszenia objętości hipokampa,
• pogorszenia funkcji poznawczych,
• nasilonych procesów zapalnych,
• zmian w funkcjonowaniu sieci neuronalnych.

Nie oznacza to jednak, że uszkodzenia są nieodwracalne.

Mózg zachowuje zdolność do regeneracji dzięki procesom neuroplastycznym.

Zaburzenia nastroju a neuroplastyczność

Jednym z najbardziej optymistycznych odkryć współczesnej neurobiologii jest potwierdzenie zdolności mózgu do przebudowy.

Neuroplastyczność oznacza możliwość:

• tworzenia nowych połączeń neuronalnych,
• wzmacniania istniejących sieci,
• odbudowy funkcji poznawczych,
• uczenia się nowych sposobów regulacji emocji.

Na neuroplastyczność wpływają:

• farmakoterapia,
• psychoterapia,
• aktywność fizyczna,
• sen,
• relacje społeczne,
• redukcja stresu.

To właśnie dlatego zdrowienie jest możliwe nawet po wielu latach choroby.

Zaburzenia nastroju a funkcje poznawcze

„Depresja zabiera inteligencję” – mit czy rzeczywistość?

Pacjenci bardzo często opisują:

• problemy z pamięcią,
• trudności z koncentracją,
• spowolnienie myślenia,
• problemy z podejmowaniem decyzji.

Objawy te bywają tak nasilone, że pacjent zaczyna podejrzewać:

• chorobę Alzheimera,
• otępienie,
• uszkodzenie mózgu.

W większości przypadków mamy jednak do czynienia z tzw. zaburzeniami poznawczymi związanymi z depresją.

Jakie funkcje poznawcze są najczęściej zaburzone?

Uwaga

Pacjent ma trudności z utrzymaniem koncentracji.

Pamięć robocza

Pojawiają się trudności z:

• organizacją informacji,
• wykonywaniem złożonych zadań,
• planowaniem.

Funkcje wykonawcze

Pogarsza się zdolność do:

• planowania,
• podejmowania decyzji,
• rozwiązywania problemów.

Zaburzenia nastroju a długość życia

Jednym z najmniej znanych faktów jest wpływ zaburzeń nastroju na zdrowie fizyczne.

Współczesne badania pokazują, że depresja zwiększa ryzyko:

• choroby niedokrwiennej serca,
• nadciśnienia,
• udaru mózgu,
• cukrzycy typu 2,
• otyłości,
• chorób autoimmunologicznych.

Przyczyny są wieloczynnikowe.

Obejmują:

• przewlekły stres,
• procesy zapalne,
• zaburzenia hormonalne,
• mniej zdrowy styl życia,
• ograniczoną aktywność fizyczną.

Zaburzenia nastroju a układ odpornościowy

Psychoneuroimmunologia jest jedną z najszybciej rozwijających się dziedzin współczesnej nauki.

Pokazuje ona, że psychika i odporność pozostają ze sobą w stałej interakcji.

U części pacjentów cierpiących na depresję obserwuje się:

• podwyższony poziom cytokin prozapalnych,
• zwiększony poziom CRP,
• przewlekłą aktywację układu odpornościowego.

Coraz więcej badaczy uważa, że część przypadków depresji może mieć komponent immunologiczny.

Zaburzenia nastroju a odporność psychiczna

Czy odporność psychiczna chroni przed depresją?

Odporność psychiczna nie oznacza braku cierpienia.

Oznacza zdolność do:

• adaptacji,
• regulowania emocji,
• korzystania ze wsparcia,
• odzyskiwania równowagi po kryzysach.

Czynniki zwiększające odporność psychiczną

Bezpieczne przywiązanie

Zdrowe relacje z opiekunami we wczesnym dzieciństwie.

Elastyczność psychologiczna

Umiejętność dostosowywania się do zmieniających się warunków.

Wsparcie społeczne

Jedno z najważniejszych źródeł ochrony psychicznej.

Poczucie sensu

Przekonanie, że życie posiada znaczenie i kierunek.

Zaburzenia nastroju – najnowsze kierunki badań

Psychiatria przeżywa obecnie okres intensywnego rozwoju.

Medycyna personalizowana

Coraz większą uwagę poświęca się indywidualnym różnicom biologicznym.

Celem jest dobieranie leczenia na podstawie:

• genetyki,
• biomarkerów,
• profilu neurobiologicznego.

Psychiatria precyzyjna

Przyszłość leczenia może obejmować:

• analizę neuroobrazową,
• ocenę markerów zapalnych,
• analizę mikrobiomu jelitowego.

Mikrobiota jelitowa

Coraz więcej badań wskazuje na istnienie osi:

jelita – mózg

Nieprawidłowości mikrobioty mogą wpływać na:

• nastrój,
• reakcję stresową,
• procesy zapalne.

Zaburzenia nastroju – profilaktyka

Czy można zmniejszyć ryzyko nawrotów?

Tak. Choć nie zawsze można całkowicie wyeliminować ryzyko, istnieje wiele działań profilaktycznych.

Sen

Jednym z najważniejszych czynników ochronnych jest regularny sen.

Szczególnie istotny w:

• chorobie afektywnej dwubiegunowej,
• depresji nawrotowej.

Aktywność fizyczna

Regularny ruch:

• zwiększa poziom BDNF,
• poprawia neuroplastyczność,
• redukuje stan zapalny.

Relacje społeczne

Izolacja społeczna zwiększa ryzyko nawrotów.

Silna sieć wsparcia działa ochronnie.

Psychoterapia

Psychoterapia nie tylko leczy.

Pomaga również zapobiegać nawrotom poprzez rozwijanie:

• samoświadomości,
• umiejętności regulacji emocji,
• elastyczności psychologicznej.

FAQ – ZABURZENIA NASTROJU

Czy zaburzenia nastroju i depresja to to samo?

Nie. Depresja jest jednym z rodzajów zaburzeń nastroju.

Do tej grupy należą również:

• dystymia,
• choroba afektywna dwubiegunowa,
• cyklotymia,
• zaburzenia sezonowe.

Czy zaburzenia nastroju można całkowicie wyleczyć?

W wielu przypadkach możliwe jest osiągnięcie pełnej remisji i wieloletniego prawidłowego funkcjonowania.

Niektóre osoby nie doświadczają już kolejnych epizodów.

U innych konieczne jest długoterminowe leczenie podtrzymujące.

Czy zaburzenia nastroju są dziedziczne?

Istnieje istotny komponent genetyczny.

Nie oznacza to jednak, że zachorowanie jest nieuniknione.

Geny zwiększają podatność, ale środowisko również odgrywa ogromną rolę.

Czy depresja może wystąpić bez wyraźnej przyczyny?

Tak.

W wielu przypadkach nie można wskazać pojedynczego wydarzenia wywołującego chorobę.

Czy dzieci mogą cierpieć na zaburzenia nastroju?

Tak. Depresja może występować nawet u kilkuletnich dzieci.

Objawy często różnią się od objawów obserwowanych u dorosłych.

Czy zaburzenia nastroju mogą powodować objawy fizyczne?

Tak. Do częstych objawów należą:

• bóle głowy,
• bóle mięśni,
• zaburzenia snu,
• zmęczenie,
• problemy żołądkowo-jelitowe.

Czy zaburzenia nastroju wpływają na pamięć?

Tak. Depresja może powodować przejściowe zaburzenia:

• pamięci,
• koncentracji,
• funkcji wykonawczych.

Czy farmakoterapia uzależnia?

Większość nowoczesnych leków przeciwdepresyjnych nie powoduje uzależnienia w klasycznym znaczeniu tego słowa.

Czy psychoterapia jest konieczna?

Nie zawsze. Jednak połączenie psychoterapii i farmakoterapii bardzo często daje najlepsze rezultaty.

Kiedy należy zgłosić się do specjalisty?

Gdy objawy:

• utrzymują się przez kilka tygodni,
• pogarszają funkcjonowanie,
• wpływają na relacje,
• utrudniają pracę lub naukę,
• prowadzą do myśli samobójczych.

Zaburzenia nastroju – Podsumowanie

Zaburzenia nastroju stanowią jedną z najbardziej złożonych grup zaburzeń psychicznych. Ich rozwój jest wynikiem współdziałania czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych. Obejmują one nie tylko emocje, lecz również funkcjonowanie mózgu, procesy poznawcze, zdrowie fizyczne, relacje interpersonalne i jakość życia.

Współczesna nauka jednoznacznie pokazuje, że skuteczne leczenie jest możliwe. Najlepsze rezultaty osiąga się zwykle dzięki połączeniu odpowiednio dobranej farmakoterapii, psychoterapii oraz wsparcia społecznego. Im wcześniej zaburzenia nastroju zostaną rozpoznane i podjęte zostanie leczenie, tym większa szansa na pełny powrót do zdrowia, odzyskanie satysfakcji z życia oraz zapobieganie kolejnym nawrotom choroby.