Zaburzenia osobowości
Zaburzenia osobowości to utrwalone wzorce sposobu myślenia oraz zachowań, które kształtują się w okresie dorastania lub wczesnej dorosłości. Nie zmieniają się one wraz z upływem czasu oraz powodują znaczne cierpienie osoby z zaburzeniem osobowości lub jej bliskich. Utrudniają funkcjonowanie w kilku różnych obszarach funkcjonowania, np. budowanie związku, praca, relacje rodzinne i społeczne, poczucie własnej wartości , myślenie o sobie, kontrola impulsów. Osoby z zaburzeniami osobowości często mają poczucie, że „znów spotyka mnie to samo”
Zaburzenia osobowości – trudności, które najczęściej „powtarzają się w kółko”
Jeżeli poszukujesz informacji „jak rozpoznać zaburzenia osobowości”, pomocne będzie zauważenie i rozpoznanie powtarzalnego tzw. wzorca czyli schematu, a nie pojedynczego objawu. Najczęstsze powtarzalne wzorce dotyczą budowania relacji, trudności w regulacji emocjonalnej oraz niestabilność samooceny i obrazu siebie. W znalezieniu odpowiedzi na pytanie „czy to zaburzenie osobowości?” pomaga postawienie pytania czy powtarza się …
…ten sam scenariusz w rożnych relacjach
- intensywne „zbliżenie–oddalenie” w relacji, częste rozstania i powroty w związkach romantycznych,
- powtarzające się konflikty o granice, kontrolę, lojalność,
- chroniczne poczucie niezrozumienia w relacjach, myśli:„nikt mnie nie widzi naprawdę”,
- testowanie partnera, duża podejrzliwość albo wycofanie z relacji.
…trudności z regulacją emocjonalną
- bardzo szybkie zmiany nastroju oraz bardzo duża intensywność przeżywanych emocji,
- długie „zamrożenie” emocjonalne lub odcięcie od emocji,
- impulsywne podejmowanie decyzji, które przynoszą negatywne konsekwencje w dłuższej perspektywie czasu ,
- czasem pojawiają się także zachowania autodestrukcyjne podejmowane pod wpływem emocji
…niestabilny obraz siebie
- chwiejna, niestabilna samoocena: skrajnie różne myśli na temat samego siebie: od „jestem beznadziejny” do „muszę być najlepszy”,
- trudność w odpowiedzi na pytanie „kim jestem i czego chcę?”,
- silna zależność samooceny od opinii innych ludzi albo skrajna nieufność wobec innych osób.
Jeśli widzisz u siebie lub kogoś bliskiego długotrwały, powtarzalny wzorzec oraz cierpienie ze względu na jego konsekwencje , to jest to dobry moment, by rozważyć konsultację u psychologa lub psychoterapeuty oraz uzyskać adekwatną pomoc.
Zaburzenia osobowości – polecani specjaliści
Jak rozpoznać zaburzenia osobowości?
Klasyfikacje medyczne zakładają, że zaburzenia osobowości można rozpoznać kiedy wzorzec zachowania i myślenia jest:
- Utrwalony i wszechobecny czyli występuje i powtarza się w różnych sytuacjach i miejscach funkcjonowania i przebywania danej osoby, np. zarówno w w domu, w pracy, w relacjach zawodowych i prywatnych.
- Sztywny i mało elastyczny czyli osoba powtarza podobne reakcje mimo negatywnych konsekwencji. Zdarza się, że osoba z zaburzeniem osobowości nie dostrzega negatywnych konsekwencji, które ponosi albo odpowiedzialność za ich występowanie przerzuca na inne osoby.
- Długotrwały czyli zaczyna być widoczny w okresie dorastania lub wczesnej dorosłości i towarzyszy przez całe życie. Często określany jest jako „trudny charakter” danej osoby.
- Powoduje cierpienie i/lub upośledza funkcjonowanie w różnych, istotnych obszarach życia takich jak: budowanie relacji, praca i aktywność zawodowa, zdrowie, przestrzeganie prawa, bezpieczeństwo.
- Nie jest lepiej wyjaśniony innym stanem lub innym zaburzeniem czyli nie jest związany z epizodem depresji, manią, psychozą, zażywanymi substancjami czy chorobą neurologiczną.
- Nie jest wyłącznie kulturowo „normatywny”, czyli przy ocenie zaburzeń osobowości brane są pod uwagę zwyczaje i kontekst kulturowy, z jakiego wywodzi się dana osoba. Jeśli w kulturze lub kraju pochodzenia/wychowania większość ludzi zachowuje się według takiego wzorca, nie możemy rozpoznać zaburzeń osobowości.
W praktyce klinicznej, aby rozpoznać lub też wykluczyć rozpoznanie zaburzenia osobowości specjalista czyli psycholog, psychoterapeuta lub psychiatra potrzebuje uzyskać informację na temat:
- jakość relacji budowanych przez osobę – czy osoba buduje i utrzymuje bliskie relacje, czy obdarza innych zaufaniem, czy potrafi w adekwatny sposób stawiać granice,
- stabilność obrazu siebie- czyli adekwatne i trwałe poczucie własnej wartości, które nie zmienia się szybko, pod wpływem codziennych sukcesów lub trudności ani ze względu na opinię innych ludzi,
- regulację emocji – w jaki sposób osoba radzi sobie z nieprzyjemnymi emocjami,
- impulsywność i kontrolę zachowania,
- zdolność do autorefleksji – „co ja robię i dlaczego?”, „jak moje zachowanie wpływa na problemy, których doświadczam ja lub inne osoby?”,
- długofalowe konsekwencje podejmowanych decyzji i działań.
Zaburzenia osobowości – krótka charakterystyka wybranych zaburzeń
Unikowe zaburzenia osobowości
Unikowe zaburzenie osobowości charakteryzuje się wysokim poziomem lęku, w szczególności lęku przed oceną. Osoba z unikowym zaburzeniem osobowości unikają pracy zawodowej oraz wszelkich aktywności, które wymagają częstych kontaktów z innymi ludźmi. Odczuwa także niechęć do wchodzenia w relacje bez całkowitej pewności, że będą lubiana. Przyjmuje rolę obserwatora- w pracy woli pracować sama lub wybiera zawody, w których nie będzie musiała znajdować się w centrum uwagi innych. Osoby z unikowym zaburzeniem osobowości są bardzo powściągliwe przy wchodzeniu w relacje romantyczne. Często mają poczucie bycia niedopasowanym, towarzyszy im niska samoocena oraz niechęć do podejmowania nowych działań. U osób z unikowym zaburzeniem osobowości problemem jest nadmiernie często stosowana strategia unikania wszelkich nowych sytuacji obawy przez popełnieniem błędu lub zrobieniem czegoś źle.
Zależne zaburzenia osobowości
Osoba z zależnym zaburzeniem osobowości doświadcza trudności z podejmowaniem decyzji, w tym także drobnych decyzji dotyczących życia codziennego, np. w co się ubrać lub jaki posiłek zamówić w restauracji. Osoba z zależnym zaburzeniem osobowości nie podejmuje żadnych decyzji samodzielnie, woli by ktoś zdecydował za nią w każdym obszarze życia. Często nie wypowiada swojego zdania z obawy, że straci wsparcie i akceptację innych ludzi. Trudno jej rozpocząć działanie lub jakąkolwiek aktywność samodzielnie, towarzyszy jej niepewność czy sama wykona daną czynność wystarczająco dobrze. Często podporządkowuje się innym, aby uzyskać ich przychylność i zapewnić sobie wsparcie. Doświadcza silnego niepokoju, gdy zostaje sama. Osoba z zależnym zaburzeniem osobowości ma tendencję do „przyklejania się” do innych ludzi. Kiedy jej związek lub relacja się rozpadnie bardzo szybko wchodzi w kolejną relację, aby ktoś inny się o nią zatroszczył. Często martwi się o to, że jeśli zostanie sama to sobie nie poradzi.
Obsesyjno-kompulsyjne zaburzenia osobowości (inaczej anankastyczne zaburzenia osobowości)
Osoba z osobowością obsesyjno-kompulsyjną nadmiernie koncentruje się na detalach, szczegółach oraz sposobie wykonania zadania. Zaabsorbowanie szczegółami, porządkiem lub organizacją powoduje, że gubi cel tego, czego dotyczy zadanie. np. planuje wakacyjną podróż rozpisując plan co do minuty, następnie pilnuje realizacji planu do takiego stopnia, że ciężko jej się cieszyć z wyjazdu. Pilnując planu nie zwraca uwagi na odczucia osób z którymi spędza czas – najważniejsza staje się dla niej realizacja planu. Nadmierne zaangażowanie oraz dążenie do perfekcji może powodować, ze osoba z obsesyjno-kompulsyjnym zaburzeniem osobowości przeznacza zbyt dużo czasu na wykonanie zadania lub tak bardzo stara się zadbać o detale i szczegóły, że nigdy go nie kończy. Może być tak bardzo oddana pracy, że rzadko znajduje czas na spotkania z rodziną i ze znajomymi. Ze względu na nadmierne poświęcanie się pracy rezygnuje także z wypoczynku, wyjazdów na wakacje lub innych przyjemności.
Trudność może sprawiać jej współpraca z innymi ludźmi, szczególnie jeśli nie wykonują zadań ściśle według jej poleceń. Przez taką swoją postawę osoba z obsesyjno-kompulsyjnym zaburzeniem osobowości, może być odbierana przez otoczenia jako despotyczna. Męczące dla niej może być branie wielu zadań na siebie powiązane z przekonaniem, że jedynie ona wykona je naprawdę dobrze. Osobom z tym zaburzeniem osobowości trudno zaakceptować pomysły innych osób. Przez znajomych lub rodzinę są często odbierane jako uparte, mogą słyszeć że mają „władczy charakter”.
Paranoiczne zaburzenia osobowości
Osoba z paranoicznym zaburzeniem osobowości bardzo często ma poczucie, że inne osoby wykorzystują ją, krzywdzą lub oszukują. Często właśnie z tego powodu jest bardzo skryta, nie zwierza się innym ludziom ponieważ nie ma do nich zaufania. Obawia się, że inne osoby mogłyby wykorzystać przeciwko niej wiedzę o jej trudnościach i problemach. Często ma poczucie, że inne osoby obrażają ją tym co mówią lub swoim zachowaniem. Osoba z paranoicznym zaburzeniem osobowości widzi złe intencje w zachowaniach lub słowach innych ludzi, które przez większość osób zostałyby odebrane jako neutralne. Szybko może wpadać w złość i zaatakować innych za krytykę swojej osoby.
Osoby z paranoicznym zaburzeniem osobowości mają nieuzasadnione, często powtarzające się wątpliwości i podejrzenia dotyczące niewierności małżonka/partnera.
Histrioniczne zaburzenia osobowości
Osoba z histrionicznym zaburzeniem osobowości ma bardzo silną potrzebę, by być w centrum uwagi innych. Często flirtuje lub uwodzi innych w tym celu. Wykorzystuje swój wygląd fizyczny, by zwrócić na siebie uwagę. Poświęca bardzo dużo czasu, energii i pieniędzy na dbanie o ubrania i wygląd. Przeżywa szybko zmieniające się i bardzo powierzchowne reakcje emocjonalne. Jej zachowania są bardzo emocjonalne, często odbierane przez innych jako „na pokaz” lub „teatralne.”
Osoba z histrionicznym zaburzeniem osobowości łatwo i szybko zmienia zdanie, np. pod wpływem wypowiedzi innych osób lub tego co przeczytała lub usłyszała w mediach. Czuje, że jej relacje i związki są dużo głębsze, niż są w rzeczywistości, np. ma poczucie że osoba którą widziała kilka razy jest bliskim przyjacielem.
Narcystyczne zaburzenia osobowości
Osoba z narcystycznym zaburzeniem osobowości ma poczucie bycia wyjątkowa, ważniejszą, bardziej utalentowaną niż większość ludzi. Dużo czasu poświęca na rozmyślania o władzy którą kiedyś osiągnie lub wspaniałej, idealnej miłości którą kiedyś przeżyje. Z reguły nie podejmuje przy tym żadnych działań aby jej myśli stały się rzeczywistością. Jej samoocena jest bardzo krucha i niestabilna, dlatego potrzebuje uwagi i podziwu ze strony innych ludzi. Osoba z narcystycznym zaburzeniem osobowości czuje się uprawniona do szczególnego traktowania przez innych. Brak wrażliwości na potrzeby innych ludzi powoduje, że inni często czują się wykorzystani do realizacji jej celów.
Zaburzenia osobowości borderline
Osoba z zaburzeniem osobowości borderline ma ogromną trudność w utrzymaniu stabilnych relacji społecznych. Bardzo obawia się odrzucenia i często podejmuje ogromny wysiłek, aby utrzymać relację. Związki które tworzy są niestabilne i bardzo burzliwe. Pojawia się w nich dużo skrajności. Osoba z zaburzeniem osobowości borderline w sytuacji odrzucenia reaguje silnym ładunkiem emocjonalnym, np. gniewem. Jej samoocena jest bardzo zmienna, często zależny od oceny osób z otoczenia lub wydarzeń, których doświadczyła w ostatnim czasie.
Osoba z zaburzeniem osobowości bordeline może doświadczać poczucia wewnętrznej pustki. Może przeżywać bardzo silną złość i gniew oraz doświadczać trudności w zapanowaniu nad nim. W tym zaburzeniu osobowości często pojawiają się groźby samobójcze oraz samookaleczenia.
Osoby z zaburzeniem osobowości borderline charakteryzuje impulsywność w zachowaniach np. objadanie się, wydatki, nadużywanie substancji, lekkomyślna jazda samochodem.
Zaburzenia osobowości w skrócie:
| Zaburzenie osobowości: | Cechy charakterystyczne: |
| Unikające | lęk przed oceną, unikanie relacji z obawy przed odrzuceniem, poczucie nieadekwatności. |
| Zależne | silna potrzeba opieki, trudność w samodzielnych decyzjach, lęk przed opuszczeniem. |
| Anankastyczne/obsesyjno-kompulsyjne (OCPD) | perfekcjonizm, kontrola, trzymanie się swoich zasad kosztem budowanych relacji. |
| Borderline (z pogranicza) | niestabilne relacje i obraz siebie, silna dysregulacja emocji, impulsywność, duże ryzyko samouszkodzeń |
| Histrioniczne | silna potrzeba uwagi, teatralność, szybka zmienność emocji. |
| Narcystyczne | wielkościowość i/lub krucha samoocena, potrzeba podziwu, bardzo niski poziom empatii |
| Antyspołeczne | lekceważenie praw innych, impulsywność, brak poczucia odpowiedzialności |
| Paranoiczne | stała podejrzliwość, interpretowanie intencji innych jako wrogich. |
| Schizoidalne | wycofanie, mała potrzeba relacji, ograniczona ekspresja emocji. |
| Schizotypowe | ekscentryczne zachowania, niezwykłe przekonania/doznania, trudności społeczne. |
Zaburzenia osobowości ICD-11 – nowoczesny model wymiarowy (WHO)
Obecnie w klasyfikacji ICD 11 odchodzi się od tradycyjnego sposobu rozumienia zaburzeń osobowości opisanego powyżej, na rzecz podejścia opisowego, w którym charakteryzuje się nasilenie problemu/zaburzenia oraz dominujące cechy, tzw. domeny. Podobne zmiany wprowadza amerykańska klasyfikacja medyczna DSM-5 w której poza tradycyjnym modelem opisano alternatywny model zaburzeń osobowości.
W nowoczesnym podejściu najpierw ocenia się nasilenie zaburzenia – np. łagodne, umiarkowane, ciężkie lub jeśli wzorzec jest problemowy ale nie spełnia progu zaburzenia przypisuje się kategorię trudność osobowościowa. „Nasilenie” dotyczy poziomu cierpienia i dezorganizacji życia, ryzyka samouszkodzeń lub przemocy oraz głębokości problemów w relacjach i pracy a także stopnia sztywności.
Po ocenie nasilenia zaburzenia osobowości rozpoznaje się tzw. domenę, czyli dominującą cechę którą może by:
- negatywna emocjonalność – np. silny lęk, wstyd, chwiejność nastroju, łatwe przeciążenie emocjami.
- wycofanie – dystans, chłód, mała potrzeba bliskości, anhedonia społeczna.
- dysocjalność – brak empatii, instrumentalne traktowanie ludzi, naruszanie norm.
- rozhamowanie – impulsywność, ryzyko, trudność z planowaniem.
- anankastyczność – perfekcjonizm, sztywność, kontrola, „musi być tak i koniec”.
Zaburzenia osobowości – czynniki ryzyka
Zaburzenia osobowości powstają w wyniku współwystępowania czynników biologicznych, rodzinnych oraz społecznych które mają istotny wpływ na rozwój danej osoby a tym samym rozwój sposobu regulacji emocji, wykształcenie stylu przywiązania, przekonań na temat siebie i innych ludzi oraz strategii radzenia sobie w różnych sytuacjach.
Czynniki biologiczne i temperamentne, które zwiększają ryzyko wystąpienia zaburzenia osobowości:
- podatność genetyczna (w tym także cechy temperamantu),
- wysoka reaktywność emocjonalna,
- impulsywność,
- neurobiologiczna podatność w układzie nerwowym
Czynniki rozwojowe i rodzinne, które zwiększają ryzyko wystąpienia zaburzenia osobowości:
- doświadczenie przemocy, zaniedbania, nadużycia w obszarze emocjonalnym lub seksualnym,
- wielokrotnie powtarzająca się krytyka, odrzucenie lub nieadekwatnie wysokie wymagania w okresie dzieciństwa,
- brak przewidywalności w rodzinie, w konsekwencji brak poczucia bezpieczeństwa,
- parentyfikacja, czyli podejmowanie przez dziecko ról i zadań które należą do obowiązków rodzica, zamiana ról w rodzinie,
- długotrwałe choroby rodziców które nie pozwalają rodzicowi pełnić opieki nad dzieckiem w sposób adekwatny do jego potrzeb, np. zaburzenia psychiczne, uzależnienia, inne choroby przewlekłe.
Czynniki społeczne, które zwiększają ryzyko wystąpienia zaburzenia osobowości:
- długotrwałe doświadczanie stresu,w tym także stres związany z trudną sytuacją ekonomiczną,
- doświadczenie odrzucenia lub przemocy w grupie rówieśniczej,
- izolacja, brak lub bardzo mała ilość kontaktów i relacji społecznych,
- migracja bez zapewnienia pomocy i wsparcia,
- przebywanie w środowisku wysokiego ryzyka (np. środowisku w którym są łamane przepisy prawa).
Co ważne, występujące czynniki ryzyka zaburzeń osobowości nie oznaczają, że zaburzenie wystąpi. Duża część osób z trudną historią życia, u których pojawiają się wymienione obciążenia nie rozwinie zaburzenia osobowości. Czasem zdarza się, że zaburzenie osobowości rozwija się u osoby która nie doświadczyła wielu czynników ryzyka. Dlatego kluczowe jest rozpoznanie mechanizmów które doprowadziły do wystąpienia zaburzenia osobowości oraz adekwatnie zaplanowana praca terapeutyczna.
Zaburzenia osobowości – leczenie
Dla większości rozpoznanych zaburzeń osobowości psychoterapia jest leczeniem pierwszego wyboru, ponieważ pozwala na zmianę utrwalonych wzorców przeżywania emocji, myślenia, zachowania oraz sposobów budowania relacji na bardziej elastyczne, czyli adekwatne do obecnej sytuacji.
Jakie są najważniejsze elementy skutecznej psychoterapii zaburzenia osobowości?
- regularność sesji i przewidywalność,
- jasno określone cele terapeutyczne,
- monitorowanie ryzyka (szczególnie istotne w przypadku podejmowania zachowań zagrażających zdrowiu lub życiu)
- praca nad regulacją emocjonalną oraz budowaniem relacji,
- rozwijanie umiejętności które w bieżącym czasie są źródłem trudności, praca „tu i teraz”
- budowanie bezpiecznej relacji terapeutycznej,
- przygotowanie planu, strategii działań na sytuacje kryzysowe.
Najczęściej rekomendowane podejścia – wybór nurtu psychoterapeutycznego zależy od mechanizmu problemu oraz dostępności psychoterapeuty:
- DBT (Dialectical Behavior Therapy) – terapia dialektyczno-behawioralna jest zalecana szczególnie przy nasilonej dysregulacji emocji, impulsywności, samouszkodzeniach (które często występują w zaburzeniu osobowości borderline). Celem terapii jest nauka umiejętności: regulacji emocji, tolerancji dyskomfortu, uważności oraz skuteczności w relacjch interpersonalnych.
- MBT (Mentalization-Based Therapy) – terapia oparta na mentalizacji wzmacnia i rozwija umiejętność rozumienia emocji, myśli i intencji swoich i innych osób
- Terapia schematów (Schema Therapy) – łączy elementy psychoterapii poznawczo-behawioralnej (CBT) i psychodynamicznej. Pomaga zmodyfikować utrwalone, szkodliwe schematy czyli wzorce myślenia i zachowania. Koncentruje się na nabyciu umiejętności zadbania o potrzeby emocjonalne, które nie zostały zaspokojone w dzieciństwie.
- Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) – ma zaplanowaną, przewidywalną strukturę sesji. Jest skoncentrowana na rozpoznaniu i zmianie sztywnych wzorców myślenia i zachowania. Z reguły jest terapią krótkoterminową, skoncentrowaną na realizacji wyznaczonego celu
- Terapia psychodynamiczna dogłębnie bada sposoby przeżywania, zakładając że percepcja jest kształtowana przez wczesne doświadczenia życiowe. Jej celem jest rozpoznanie zniekształceń percepcyjnych i źródeł ich pochodzenia oraz wsparcie w rozwoju baardziej adaptacyjnych sposobów postrzegania i reagowania.
- Terapia grupowa – pomaga wzmacniać umiejętności społeczne i regulację emocji. Informacje zwrotne od grupy pomagają w wykształceniu adaptacyjnych sposobów komunikacji i zachowań. Często stosowana jako wzmocnienie psychoterapii indywidualnej lub kolejny etap pracy terapeutycznej, po zakończeniu psychoterapii indywidualnej.
Zaburzenia osobowości wpływają nie tylko na osobę dotkniętą tą przypadłością. Czasem osoba z zaburzeniem osobowości nie dostrzega problemu w swoim postępowaniu, a ogromne cierpienie towarzyszy jej bliskim. W takiej sytuacji warto, by ze wsparcia psychologa lub psychoterapeuty skorzystała w pierwszej kolejności osoba, która doświadcza cierpienia.
Jeśli podejrzewasz, że ktoś z Twojego otoczenia cierpi na zaburzenia osobowości wspieraj go oraz pomóż mu zorganizować wizytę u specjalisty. Pomagając choremu pomagasz też innym ludziom w jego otoczeniu.
Więcej informacji z zakresu psychologii znajdziesz na stronach: