Zaburzenia lękowe
Lęk sam w sobie jest emocją, która tak jak każda emocja ma swoją bardzo ważną rolę. Pomaga nam się zmobilizować do aktywności i działania, motywuje aby przygotować do wyzwania, chroni przed zagrożeniem. Lęk w swojej adaptacyjnej formie sprawia, że idziemy chodnikiem a nie środkiem ulicy, powoduje mobilizację rano aby zdążyć na czas do pracy. Brak odczuwania lęku wiązałby się z ogromną szkodą dla naszego funkcjonowania. Problematyczny jest natomiast zbyt wysoki poziom lęku, który może powodować poczucie przytłoczenia i zmęczenia- można o nim powiedzieć, że jest dezadaptacyjny.
Czasem lęk pojawia się zbyt często lub jest zbyt intensywny. Zamiast chronić i wspierać, blokuje przed działaniem, powoduje wycofanie z trudnych sytuacji. Zaburzenia lękowe charakteryzują się nieproporcjonalnie nasilonym lękiem, który utrzymuje się zbyt długa i realnie ogranicza codzienne funkcjonowanie np. pracę, naukę, budowanie relacji. Problemem nie jest samo doświadczanie lęku, ale to, że lęk przejmuje kontrolę nad zachowaniem i zaczyna rządzić funkcjonowaniem danej osoby, np. poprzez unikanie, ciągłe sprawdzanie czy nadmiarowe przygotowywanie się na wszelkie możliwe sytuacje.
Zaburzenia lękowe – czym są i jak się różnią od „zwykłego stresu”
Warto rozróżnić czym jest strach, a czym jest lęk. Pojęcia te często są używane wymiennie, ale różnią się od siebie.
Strach dotyczy bardzo konkretnego i aktualnie realnego zagrożenia np. strach odczuwamy stojąc na przeciwko tygrysa. Spotkanie z tygrysem realnie zagraża naszemu bezpieczeństwu, zdrowiu a nawet życiu.
Lęk w zaburzeniach lękowych często bywa nadmiarowy, pojawia się automatycznie w sytuacjach względnie bezpiecznych. Lęk może dotyczyć czegoś, czego nie rozumiemy, trudno nam zdefiniować czego się boimy. Zanurzenia lękowe należą do najczęstszych problemów psychicznych.
Zaburzenia lękowe – polecani specjaliści
Weźmy zaburzenia lękowe pod lupę
W psychologii poznawczo-behawioralnej przyjęto, że w każdej sytuacji u człowieka pojawiają się myśli, emocje, reakcja fizjologiczna i określone zachowania. Co się zmienia w tych obszarach pod wpływem doświadczania zaburzeń lękowych?
Jak lęk wpływa na ciało? – zmiany fizjologiczne
Gdy doświadczamy zagrożenia nasz układ nerwowy mobilizuje się do działania – aktywności rozumianej jako walka lub ucieczka. Czasem zdarza się inna reakcja – zastygnięcię w bezruchu by przeczekać, aż zagrożenie minie. Znacząco podwyższona aktywność naszego układu nerwowego może objawiać się tym ,że intensywnie pocimy się, doświadczamy przyśpieszonego bicia serca, pojawia się uczucie gorąca, czasem ciężko coś powiedzieć.
Podobne reakcje fizjologiczne pojawiają się w naszym ciele, w sytuacji, w której odczuwamy lęk.
somatyczne objawy lęku
- kołatanie serca, ucisk w klatce piersiowej, zawroty głowy,
- duszność/uczucie braku powietrza, „gula w gardle”,
- napięcie mięśni, bóle głowy/szyi, drżenia,
- dolegliwości żołądkowo-jelitowe (nudności, biegunki),
- zaburzenia snu, szybsza męczliwość.
Poznawczy aspekt lęku , czyli jak zaburzenia lękowe wpływają na myśli
To nie sytuacja sama w sobie budzi lęk, ale nasze przekonanie na jej temat. np. w sytuacji konieczności wygłoszenia prezentacji może pojawić się lęk, ale nie musi. Jeśli towarzyszą nam myśli:
„Na pewno sobie nie poradzę, pójdzie mi beznadziejnie”
„Nie lubię występować przed ludźmi”
„Powiem coś głupiego”
To właśnie nasze myśli aktywizują lęk. W konsekwencji w całym ciele zaczynamy odczuwać jego objawy fizjologiczne, np. robi nam się gorąco, pocimy się, bardzo silnie odczuwamy pragnienie, brakuje nam słów i najchętniej byśmy uciekli. W ten sposób możemy sami potwierdzać nasze przekonania i obawy – np. stoimy na środku, nic nie mówimy coraz bardziej odczuwamy lęk.
Nasze myśli, które jako pierwsze pojawiają się w danej sytuacji, przychodzą automatycznie i nie mamy nad nimi kontroli. Myśli automatyczne są związane z tym, co w ogóle myślimy o sobie, o świecie i o ludziach – z naszymi przekonaniami. Zaburzeniom lękowym często towarzyszy charakterystyczny sposób myślenia, natłok myśli związany z zamartwianiem się lub analizowaniem tego, co może się wydarzyć w przyszłości. Niektóre osoby doświadczają także zamartwiania tym, że odczuwają tak dużo lęku i doświadczają tak wielu zmartwień – „martwię się tym, że się martwię.”
Błędy poznawcze zaburzeń lękowych
Zaburzeniom lękowym towarzyszą błędy poznawcze, inaczej nazywane zniekształceniami lub pułapkami poznawczymi. Błędy myślenia to zniekształcony sposób odbierania przez nas rzeczywistości. Każdy człowiek czasem popełnia błędy w myśleniu. Charakterystyczne dla zaburzeń lękowych są:
- czytanie w myślach- kiedy nasze myśli są w tej pułapce towarzyszy nam silne przekonanie, że wiemy co pomyślą inni ludzie. Jesteśmy pewni, że inni myślą o nas i to bardzo negatywnie.
- wyolbrzymianie negatywnych aspektów np.,. zagrożenia i bagatelizacja, niedocenianie swoich możliwości oraz możliwości osób, które mogłyby pomóc – taka postawa może podnosić lęk
- przewidywanie przyszłości, katastrofizacja – będąc w tej pułapce myślenia, zajmujemy się tworzeniem negatywnych scenariuszy, przewidywaniem tego, co może się wydarzyć np. „szef chce mnie zwolnić” „mój syn będzie miał wypadek” „na pewno zachoruję” „nie poradzę sobie”. Martwimy się o cos, co się jeszcze ie wydarzyło i może nigdy nie mieć miejsca.
- Uzasadnienie emocjonalne – kiedy nasze myśli ulegają emocjonalnemu uzasadnieniu, jesteśmy przekonani, że doświadczana emocja stanowi dowód na istnienie pewnych zjawisk w otoczeniu,np. „Czuję lęk, więc ta sytuacja musi być naprawdę zagrażająca”
Często zdarza się, że właśnie w ten sposób zniekształconych myśli używamy w trakcie naszego wewnętrznego dialogu, czyli myślenia które nieustannie odbywa się w naszym mózgu. Lękowi często towarzyszy gonitwa myśli oraz nieustanna analiza potencjalnych zagrożeń. Taki sposób myślenia może jeszcze bardziej utrwalać zaburzenie lękowe.
Jeśli dostrzegasz, że Twoje myśli często wpadają w opisane wyżej pułapki, warto skontaktować się z psychologiem lub psychoterapeutą, aby nauczyć się innych sposobów myślenia.
objawy poznawcze lęku:
- nadmierne zamartwianie się („a co jeśli…”), katastrofizowanie,
- gonitwa myśli, trudność w wyłączeniu „analizy zagrożeń”,
- trudność w koncentracji uwagi,
- poczucie utraty kontroli, napięcie wewnętrzne,
- nadwrażliwość na sygnały z ciała.
Jak lęk wpływa na nasze zachowanie
Unikanie lub ucieczka jest bardzo naturalnym zachowaniem mającym na celu ochronę nas przed zagrożeniem. Jednocześnie ucieczka i związana z nią natychmiastowa ulga w przyszłości spowoduje nasilenie lęku w kolejnej, podobnej sytuacji.
Przed rozmową o pracą Jan odczuwał bardzo silny lęk. Gdy siedział przed gabinetem rekrutacyjnym towarzyszyły mu myśli, „Jeśli tam pójdę, to sobie nie poradzę” „Na zawsze zapamiętają, jaki jestem kiepski” – pojawił się u niego lęk. Następnie zaczyna odczuwać coraz więcej objawów fizjologicznych: pocą się ręce, sucho w ustach. To o czym myśli, to wyjście z tej sytuacji jak najszybciej, aby poczuć się lepiej.
W tym momencie Jan ma 2 możliwości:
- iść za głosem emocji i zrezygnować z rozmowy.
Po opuszczeniu biura natychmiast odczuje ulgę. Będzie mieć poczucie, że tylko dzięki temu że nie poszedł na rozmowę ochronił siebie przed negatywną oceną i kompletną porażką. Jego wewnętrzne przekonanie, o tym, że nie poradzi sobie stanie się coraz silniejsze, a strategia unikania coraz bardziej prawdopodobna w kolejnych procesach rekrutacyjnych.
- Zostać i pomimo lęku uczestniczyć w rozmowie rekrutacyjnej.
Prawdopodobnie czas oczekiwania na rozmowę będzie związany z ogromnym dyskomfortem, jednak w trakcie rozmowy lęk zacznie stopniowo opadać. Pan Jan zdobędzie realne doświadczenie w rozmowach kwalifikacyjnych a także będzie miał szansę uzyskać nową pracę.
Innym zachowaniem, które pozornie pomaga poradzić sobie z lękiem są tzw. zachowania zabezpieczające. Są to takie zachowania, dzięki którym możemy wejść w sytuację lękową, ale stosujemy pewien rodzaj „zabezpieczenia” który ogranicza poziom doświadczanego lęku. np. prowadzę auto tylko, gdy obok siedzi pasażer. Osoby doświadczające zaburzeń lękowych często sprawdzają, dopytują, proszą innych o wsparcie lub zapewnienie, że będzie dobrze, że sobie poradzą.
Objawy behawioralne, czyli zachowania
- unikanie sytuacji budzących lęk – np. unikanie miejsc, ludzi, rozmów, badań, wystąpień
- zachowania zabezpieczające – np. siadanie przy wyjściu, noszenie leków „na wszelki wypadek”, wielokrotne sprawdzanie,
- poszukiwanie zapewnienia – np. dopytywanie:„na pewno będzie dobrze?”, czytanie horoskopów
Rodzaje zaburzeń lękowych
Zaburzenia lękowe mogą dotoczyć rożnych obszarów naszego życia
Napad paniki to bardzo intensywny, krótkotrwały epizod silnego lęku któremu towarzyszą bardzo intensywne doznania fizyczne. Zazwyczaj w napadach paniki lęk pojawia się w połączeniu z silnym przekonaniem że „umrę” lub „zwariuję”. Epizod napadu paniki jest z reguły krótkotrwały, ale bardzo silny lęk który mu towarzyszy może powodować utrzymujące się przez dłuższy czas zmęczenie fizyczne oraz obawę, przed ponownym atakiem paniki.
| Główny obszar lęku |
| Lęk o własne ciało |
| Typowe myśli |
| „umrę” „Zwariuję” „Oszaleję” |
Fobia społeczna to bardzo silny lek, dotyczący sposobu w jaki zostanę odebrany przez innych ludzi. Wchodząc w sytuację społeczną osoby z fobią społeczną mają cały czas poczucie bycia obserwowanym i ocenianym przez innych. Lęk towarzyszy im nie tylko w sytuacji publicznych wystąpień ale także w sytuacjach życia codziennego, np. w autobusie czy podczas rozmowy telefonicznej. Osoby z lękiem społecznym unikają spotkań i kontaktów z innymi ludźmi, a kiedy uczestniczą w spotkaniu uważnie przyglądają się zachowaniu innych i próbują odgadnąć, co myślą na ich temat.
| Główny obszar lęku |
| Inni ludzie |
| Typowe myśli |
| „Inni myślą, że jestem beznadziejna” „Inni ocenią mnie negatywnie” „Inni widzą moje błędy” |
OCD czyli zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne – lęk występujący w tym zaburzeniu powodowany i nasilany jest przez natrętne myśli (obsesje) i/lub natrętne czynności (kompulsje). Osoba cierpiąca na OCD odczuwa przymus wykonania konkretnych rytuałów, aby złagodzić lęk. Powtarzane czynności dają chwilową ulgę, przez co powodują utrwalenie zaburzenia.
| Główny obszar lęku |
| Własne myśli |
| Typowe myśli |
| „Mam brudne ręce” „Mogę kogoś skrzywdzić” „Muszę policzyć do 3” |
Lęk uogólniony objawia się martwieniem o codzienne sprawy, dotyczy zwykłych sytuacji wykonywanych przez osobę cierpiącą na to zaburzenie lub przez jej bliskich. Często początkowo przypomina troskę, która stopniowo coraz bardziej się nasila zamieniając się w silną potrzebę kontroli. W przypadku lęku uogólnionego pojawia się stosunkowo mało objawów fizjologicznych, poziom lęku jest stosunkowo niski, ale długotrwały. To właśnie nieustające rozmyślanie i zamartwianie się jest źródłem cierpienia. Często towarzyszy mu tzw. metamartwianie się, czyli „martwię się tym, że się martwię”
| Główny obszar lęku |
| Sytuacje codzienne |
| Typowe myśli |
| „Będę mieć wypadek” „Nie poradzę sobie” „Martwię się tym, że się martwię – za dużo mam tych zmartwień” |
Hipochondria jest to zaburzenie charakteryzujące się silnym lękiem o swoje zdrowie oraz bardzo często błędną interpretacją objawów płynących z ciała, traktowanych jako objaw bardzo poważnej choroby. Osoba jest przekonana, że ciężko choruje i w związku z tym przekonaniem bardzo często zgłasza się na wizyty kontrolne u lekarzy, uważnie obserwuje wszelkie zmiany somatyczne. Czasem zdarza się, że osoba ma przekonanie o poważnej chorobie i z lęku przed diagnozą unika wizyt kontrolnych lub badań.
| Główny obszar lęku |
| Zdrowie |
| Typowe myśli |
| „A co jeśli poważnie zachoruję?” „Muszę umówić się do lekarza i dokładnie sprawdzić, bo chyba jestem chory” |
Zaburzenia lękowe – czynniki ryzyka
Zaburzenia lękowe zwykle powstają z połączenia czynników biologicznych, predyspozycji psychologicznych, naszych wcześniejszych doświadczeń oraz środowiska w jakim żyjemy.
Czynniki biologiczne:
- predyspozycje temperamentalne
- obciążenie rodzinne (predyspozycje genetyczne),
- wrażliwość układu stresu (HPA) i układu autonomicznego,
- choroby somatyczne (np. zaburzenia pracy tarczycy, choroby serca mogą nasilać objawy lękowe lub je powodować),
Doświadczenia życiowe, które zwiększają ryzyko zaburzeń lękowych:
- doświadczenia z okresu dzieciństwa, np. przemoc, zaniedbanie, chroniczny stres przeżywany przez dziecko
- trudne wydarzenia, np. żałoba, rozstanie, udział w wypadku, doświadczenie przemocy, trudna sytuacja ekonomiczna
- przewlekły stres w pracy..
Czynniki społeczne i styl życia:
- samotność, brak wsparcia społecznego
- duża presja wywierana przez otoczenie (np. oczekiwania związane ze szkołą lub wynikami w pracy, styl życia kreowany przez social media),
- nadużywanie alkoholu lub innych substancji
- brak równowagi pomiędzy aktywnością a wypoczynkiem
Zaburzenia lękowe – kiedy warto zgłosić się po pomoc?
Warto umówić się na konsultację ze specjalistą: psychologiem, psychoterapeutą lub lekarzem psychiatrą, jeśli:
- zaczynasz „leczyć się” alkoholem lub innymi substancjami.
- lęk trwa bardzo długo (ponad 2 tygodnie), powoduje cierpienie lub ogranicza dotychczasowe funkcjonowanie,
- unikasz coraz większej liczby sytuacji, wolisz zostać w domu, zaczynasz się izolować
- pojawiają się napady paniki albo obawa, że mogą się pojawić
W przypadku objawów somatycznych np. silnych duszności, uczucie przyśpieszonego bicia serca, trudności z oddychaniem w pierwszej kolejności należy zgłosić się do lekarza aby wykluczyć inne choroby. Dopiero po wykluczeniu chorób somatycznych specjalista psycholog lub psychoterapeuta może postawić rozpoznanie zaburzeń lękowych.
Leczenie zaburzeń lękowych
Nie ma jednej strategii terapeutycznej, która jest odpowiednia dla wszystkich ludzi doświadczających lęku. Każdy człowiek jest inny, przeszedł przez inne doświadczenia dzięki którym wykształcił swoje strategie radzenia sobie z lękiem. Dlatego bardzo pomocna jest psychoterapia, gdzie pierwszym etapem pracy jest zrozumienie problemu oraz mechanizmu w jaki powstaje zaburzenie lękowe u konkretnej osoby. W trakcie psychoterapii uczymy się radzić sobie z lękiem, oswoić go wesprzeć swoje myśli w bardziej adaptacyjny sposób.
Więcej informacji z zakresu psychologii znajdziesz na stronach: